Karlar PDF Yazd覺r e-Posta
Pazar, 19 Temmuz 2009 13:08
Jonathan Neale
Pek 癟oumuz kendimizi ekonominin anla覺lmas覺 zor bir alan olduunu d羹羹nmeye koulland覺rm覺覺zd覺r. Elbette bunun bir nedeni vard覺r. niversitelerde 繹retilen ana ak覺m ekonomi bir癟oklar覺na bir anlam ifade etmemektedir. Asl覺nda bir anlam ifade etmesi de ama癟lanmamaktad覺r. Ekonomi esas覺nda kapitalist sistemi a癟覺klamak deil merulat覺rmak amac覺yla gelitirilmitir. 襤nsanlar覺n yaamlar覺n覺 daha sefil hale getiren eitsiz bir sistemi savunuyorsan覺z eer, bu sistemin nas覺l ilediine dair bir s羹r羹 ger癟ei gizlemek zorundas覺n覺zd覺r.
Ama tam tersine, ana ak覺m jeolojinin bir anlam覺 vard覺r. Belki baz覺 teknik terimler i癟eriyor olabilir ama d羹nyay覺 y繹netenler petrol jeologlar覺n覺n eninde sonunda petrol羹 bulabilmesini ister. Ana ak覺m m羹hendisliin de bir anlam覺 vard覺r; 癟羹nk羹 hi癟 kimse k繹pr羹lerin y覺k覺lmas覺n覺 istemez.
Siz yaklat覺k癟a g羹癟l羹 ve zengin elit konuyu kavraman覺z覺 istemediinden ekonomi her ge癟en g羹n daha kafa kar覺t覺r覺c覺 bir disiplin haline gelmektedir. Ekonomi sistemin kalbine en yak覺n noktaya temas eden bir disiplindir. Bu y羹zden ana ak覺m ekonomi hakk覺nda bir eyler okumaya balad覺覺n覺zda ama burada baz覺 繹nemli eyler dikkate al覺nmam覺, hay覺r, bu b繹yle deil asl覺nda veya bunun hi癟bir anlam覺 yok diye d羹羹nmeye balars覺n覺z.
Hakl覺s覺n覺z, bunun hi癟bir anlam覺 yok. Ama pek 癟ok insan bir anlam覺 olduuna inan覺r ve daha zeki birilerinin kavrayabilecei bir anlam覺 olmal覺. Kendimi aptal gibi hissetmektense okumay覺 b覺rakmak en iyisi iye d羹羹n羹r.
襤in daha ilgin癟 yan覺, ana ak覺m ekonominin i adamlar覺 taraf覺ndan bile kullan覺lamayacak kadar anlams覺z olmas覺d覺r. Ana ak覺m ekonomi d羹羹nceleri Wall Street Journal覺n editoryal makalelerinde ortaya serilir. Ama bunlar覺n d羹nyas覺n覺 anlayabilmek i癟in i adamlar覺 muhasebeyi, Financial Timesdaki makaleleri ve Harvard 襤letme Okulunda 繹retilen y繹ntemler ve analiz tekniklerini kullan覺r. B羹t羹n bunlar覺n ana ak覺m ekonomiyle neredeyse hi癟 ilgisi yoktur ve elbette bir anlamlar覺 vard覺r.

K璽rlar

60lar覺n ortas覺ndan itibaren t羹m zengin 羹lkelerde imalat sekt繹r羹n羹n fabrikalar覺n- k璽r oranlar覺 h覺zla azald覺 ve her zamankinden daha d羹羹k bir d羹zeye geriledi. Bu olgu Reaganizm, Thatcherizm, Yeni Emek, neo-liberalizm ve k羹reselleme ad覺yla an覺lan t羹m politikalar覺n dayana覺n覺 oluturmaktad覺r. ncelikle k璽rlar覺n neden bu denli b羹y羹k 繹nem ta覺d覺覺n覺 a癟覺klamak ve daha sonra da bunlarla ilgili rakamlar覺 vermek istiyorum.
Kapitalist bir sistemde ya覺yoruz. Kapitalizmden 繹nce yery羹z羹nde baka ekonomik sistemler de olagelmitir. rnein feodalizmde 羹lke genelindeki b羹y羹k ekonomik ve politik g羹c羹n temsilcisi b羹y羹k toprak sahipleriydi. Kapitalizm, basit癟e ifade edilecek olursa, eyleri sat覺n almak, insanlar覺 istihdam etmek ve 羹r羹nleri satmak amac覺yla yat覺r覺m yapan b羹y羹k ekonomik g羹癟lerin b羹y羹k irketler olduu anlam覺na gelmektedir.
Sermaye sahip olduu birbirinden farkl覺 iki anlam nedeniyle bazen kafa kar覺t覺r覺c覺 olabilir. Kelime bazen para anlam覺nda kullan覺l覺rken bazen de sabit sermaye ya da tesis anlam覺na gelir; yani bir irkete ait fabrikalar, makineler, ta覺tlar, i makineleri, b羹rolar, bilgisayarlar, 羹niformalar, aletler, s羹p羹rgeler ve akla gelebilecek her t羹r ger癟ek varl覺覺 deerini ifade eder.
Kapitalist sistemi g羹d羹leyen ey rekabettir. irketler 羹r羹nlerini satmak i癟in birbiriyle rekabet eder. Rekabet edebilmek i癟inse irketlerin yat覺r覺m yapma g羹c羹ne sahip olmas覺 gerekir. Her zaman yeni ve daha iyi makineler 羹retilmektedir. Bu ilerlemeyi yakalayabilmek i癟in her irket yeni makinelere yat覺r覺m yapmak zorundad覺r ki, bunlar da 癟ou zaman eskilerinden pahal覺d覺r. Ancak bu yeni makineler i癟ilerin daha 癟ok, daha h覺zl覺 ve daha kaliteli 羹retim yapmas覺n覺 m羹mk羹n k覺lar. Yeni makineler sat覺n almayan bir irket birka癟 y覺l i癟inde 羹rettii 羹r羹nlerin rakip 羹r羹nlere g繹re hem pahal覺 hem de s羹pr羹nt羹 olduunu g繹recektir. Bu durumda insanlar bu irketin 羹r羹nlerini sat覺n almayacak, irket de batacakt覺r.
yleyse, s繹zgelimi, G羹ney Koredeki yeni ve daha iyi tersaneler 襤sko癟yadaki tersanelerin iini elinden al覺p kapanmalar覺na neden olur. Bu yaln覺zca imalat sekt繹r羹nde yaanan bir durum da deildir 羹stelik. McDonalds覺n 羹retim sekt繹r羹n羹n tamam覺na yapt覺覺 yat覺r覺mlar aile iletmesi olarak faaliyet g繹steren restoranlar覺n kapanmas覺na neden olur. Veya s羹permarketler piyasadaki rakipleriyle yar覺mak i癟in her zaman daha b羹y羹k ve daha yeni maazalar a癟ar. Sonra g羹n gelir Wal-Mart ortaya 癟覺kar ve t羹m bu s羹permarketleri, kitap癟覺lar覺, giyim maazalar覺n覺, nalburlar覺 bir defada piyasadan silip atar.
Kapitalist giriimci hareketsiz durarak hayatta kalamaz. Bir firma uzun vadede ya b羹y羹yecek ya da yok olacakt覺r. yleyse irket ayakta kalmak i癟in yat覺r覺m yapmaya devam etmek zorundad覺r. Yat覺r覺m yapabilmenin 繹nkoulu irketin k璽r etmesidir. Safeway s羹permarket zincirini ele alal覺m: irket sabit sermaye yani maazalar, ara癟lar ve market arabalar覺- i癟in belli bir miktar para 繹demektedir. Sat覺lacak olan muz, ton bal覺覺 konservesi gibi 羹r羹nlerin 羹retimi i癟in de belli bir kaynaa gereksinim duyulmaktad覺r. Ayr覺ca 癟al覺anlar覺n 羹cretleri de hesaba kat覺lmal覺d覺r. Safeway say覺lan bu girdiler i癟in d覺ar覺ya 繹deme yaparken 羹r羹nlerini de m羹terilerine satmaktad覺r. irketin br羹t k璽r覺 girdiler kar覺l覺覺nda d覺ar覺ya 繹denen miktarlar覺n toplam覺 ile yap覺lan sat覺lardan toplanan h璽s覺lat aras覺ndaki farkt覺r.
Bu br羹t k璽r覺n bir k覺sm覺 vergilere gider. Bir miktar hissedarlara 繹denir. Bir k覺sm覺 firman覺n faaliyet g繹sterdii tesislerin sahiplerine kira olarak 繹denir. artan para ise Safewayin yat覺r覺ma ay覺rabilecei tutard覺r.
Bu son k覺s覺m, yani artan para asl覺nda en 繹nemli k覺s覺md覺r. Eer bu para yeterince b羹y羹kse Safeway yeni maazalar ve ta覺t ara癟lar覺na sabit sermaye yat覺r覺m覺 yapabilecek ve rekabette avantaj sahibi olacakt覺r. Yok, eer artan para yeterince b羹y羹k deilse Safeway yeni yat覺r覺m yapamayacak ve rekabetten silinecektir. Bu durumda kazanan Wal-Mart olur.
Kapitalizmin a癟g繹zl羹l羹羹n羹n sebebi budur. Evet, pek 癟ok sermaye sahibinin a癟g繹zl羹 ve irketlerin ise her zaman k璽ra muhta癟 olduu kesinlikle dorudur. Ancak sistemin ileyii yaln覺zca zengin sermaye sahiplerine daha fazla para kazand覺rmak 羹zere kurulu deildir. 襤leyiin esas覺 yat覺r覺ma yeniden ve yeniden yeterli kaynak ayr覺labilmesi ve b繹ylece rekabetin s羹rd羹r羹lebilmesidir. K璽rlar覺n bu denli 繹nemli bir sorun olmas覺 bundand覺r.

Azalan K璽rlar

imdi 1970lerde k璽rlar覺n nas覺l d羹t羹羹 ve bunun d羹nya ekonomisi 羹zerindeki etkilerinin neler olduu konusuna gelebiliriz.
Hikayemiz 1930lu y覺llarda balar. O y覺llarda neredeyse t羹m d羹nya k羹resel bir ekonomik bunal覺m i癟indedir. 襤kinci D羹nya Sava覺n覺n patlak vermesiyle birlikte sava覺n gereksinimleri d羹nya genelinde sanayi ekonomilerinin g羹癟 kazanmas覺na yol a癟ar. Silahl覺 kuvvetler u癟aa, silaha, cipe, 羹niformaya, su mataras覺na, 癟atala, bota ve ka癟覺a ihtiya癟 duymaktad覺r. 襤nsanlar birden kendilerini bu t羹r malzemeleri 羹reten ikollar覺nda 癟al覺覺yorken bulur. Bu ikollar覺nda 癟al覺an insanlar da elde ettikleri geliri baka sekt繹rlerde 羹retilen baka eyleri sat覺n almak i癟in harcamaya balar. G繹r羹ld羹羹 gibi, bu gayet erdemli bir d繹ng羹d羹r.
1945 y覺l覺nda sava sona erdiinde i 璽lemi, h羹k羹metler ve dier herkes, hay覺r, san覺ld覺覺 kadar sevinmedi; aksine d羹nyan覺n tekrar yeni bir ekonomik bunal覺ma s羹r羹klendiinden endie etmeye balad覺. Ama 繹yle olmad覺. 襤ktisat癟覺lar, Marksistler dahil olmak 羹zere, bunun nedenleri 羹zerinde farkl覺 g繹r羹ler ileri s羹rmektedir. Bunlar aras覺nda bana en makul geleni askeri harcamalar覺n farkl覺laarak da olsa devam ettii a癟覺klamas覺d覺r. ABD Sovyetler Birliiyle aras覺ndaki Souk Savaa tepki olarak bar覺 zaman覺nda sava ekonomisi kurallar覺n覺 uygulad覺. Bu d繹nemde ABDnin askeri harcamalara ay覺rd覺覺 kaynak t羹m d羹nya ekonomisini gelecek 25 y覺l boyunca atelemeye yetecek seviyededir. 1950li ve 60l覺 y覺llar覺n bir b繹l羹m羹nde ABD gayri saf覺 milli h璽s覺las覺n覺n y羹zde onundan fazlas覺n覺 savunma harcamalar覺na ay覺rm覺t覺.
Amerika bir s羹reliine t羹m d羹nya 羹zerinde 羹phe g繹t羹rmez bir hegemonya kurdu. Bu hegemonya yaln覺zca askeri alanla da s覺n覺rl覺 deildi 羹stelik.1945 y覺l覺nda t羹m d羹nyadaki sanayi 羹retiminin yar覺s覺ndan fazlas覺n覺 tek ba覺na ger癟ekletiriyordu. Bununla birlikte ABD, Sovyetler Birlii ve 襤ngiltere askeri harcamalara muazzam kaynak ay覺r覺yordu. Bunun anlam覺 bu 羹lkelerin elinde yeni makineler ve fabrikalara yat覺r覺m yapmak i癟in kalan miktar覺n daha az olduuydu. 襤kinci D羹nya Sava覺n覺 kaybeden Japonya ve Almanyan覺n askeri alana yat覺r覺m yapmalar覺 ve ordu kurmalar覺 yasaklanm覺t覺. Bu 羹lkelerin yat覺r覺m yapmaya kalan miktarlar覺 daha fazlayd覺 ve bu sayede ekonomileri de 癟ok daha h覺zl覺 bir ekilde b羹y羹d羹. Silahlara harcanan para azald覺k癟a tereya覺 imalinde kullan覺lan makinelere yap覺lan yat覺r覺m b羹y羹yordu.
1945i takip eden 25 y覺l i癟inde k璽rlar y羹kseldi ve d羹nya ekonomisi o zamana dein g繹r羹lmemi bir h覺zla b羹y羹d羹. Bat覺da ve Japonyada 癟al覺mak isteyen hemen herkesin bir ii vard覺. Yoksul ekonomiler bile h覺zla b羹y羹yordu. Harekete ge癟emeyecek kadar yoksul baz覺 ekonomiler bu h覺z覺 yakalamakta baar覺s覺z olsalar da Afrika ve Hindistanda halk覺n b羹y羹k bir 癟ounluu bu h覺za ayak uydurabilmiti.
1973 y覺l覺na gelindiinde sanayi sekt繹r羹n羹n d羹nya genelindeki 羹retimi 1953tekinin tam 3 kat覺na eitti. Ekonomileri askeri harcamalar nedeniyle sekteye uramayan Japonya ve Almanya en h覺zl覺 b羹y羹yen 羹lkeler oldular. 1970 y覺l覺nda Almanyan覺n sanayi 羹retimi 1949dakinin 5 kat覺 seviyesindeydi. Japonya ise ayn覺 s羹rede sanayi 羹retimini tam 13 kat art覺rd覺. Bu 羹lkeler Birleik Devletlerin 癟ok ciddi rakipleri konumuna yerlemilerdi. 1957 y覺l覺nda d羹nyan覺n en b羹y羹k 100 irketinden 74羹 Amerikan irketiydi. 1972 y覺l覺nda bu say覺 53e inmiti. H璽kimiyet halen daha ABDnin elinde olmakla birlikte dier 羹lkeler de yar覺a dahil olmulard覺.
Sonra d羹nyan覺n t羹m zengin 羹lkelerinde s覺na簾 k璽rlar d羹meye balad覺. Bu eilim 1965 ile 1970 y覺llar覺 aras覺nda ba g繹sterdi. 襤ktisat癟覺lar kulland覺klar覺 hesaplama yakla覺mlar覺ndaki farkl覺l覺klar nedeniyle kesin tarih konusunda hemfikir deildiler; ancak rakamlar olduk癟a 羹rk羹t羹c羹yd羹.
1948 ile 1969 y覺llar覺 aras覺ndaki 21 y覺ll覺k bolluk d繹neminde ABDdeki imalat sekt繹r羹 firmalar覺 fabrikalar ve benzerleri- yapt覺klar覺 her bir dolarl覺k yat覺r覺m kar覺l覺覺nda y覺ll覺k 25 sent k璽r elde ediyordu. Sonraki on y覺l boyunca, yani 1970lerde, sanayi firmalar覺n覺n bir dolarl覺k yat覺r覺m kar覺l覺覺 elde ettii k璽r 15 sent civar覺na gelmiti. 1980li y覺llarda bu rakam 13 sente kadar geriledi.
13 sent, 25 sentin neredeyse yar覺s覺na kar覺l覺k geliyordu. Amerikan sanayi firmalar覺 imdi bolluk y覺llar覺nda elde ettiklerinin yaln覺zca yar覺s覺 kadar k璽r elde edebiliyordu.
Ve bu yaln覺zca Amerikan firmalar覺yla s覺n覺rl覺 bir problem de deildi. Almanyada 1950ler ve 60lar boyunca bir dolarl覺k yat覺r覺m覺n y覺ll覺k getirisi ortalama 23 sent civar覺ndayken, bu miktar 1970 ile 1993 y覺llar覺 aras覺ndaki d繹nemde 11 sente geriledi. Japonyada bolluk y覺llar覺ndaki k璽r oranlar覺 fantastik denebilecek bir seviyedeydi; yakla覺k 40 sent. Yine, 1970-1993 y覺llar覺 aras覺ndaki k繹t羹 d繹nemde bu firmalar覺n k璽r oranlar覺 da yar覺 yar覺ya d羹羹p 20 sente geriledi.
Ayn覺 durum dier G7 羹lkeleri 襤ngiltere, Fransa, 襤talya ve Kanada i癟in de ge癟erliydi. Yedi 羹lkenin toplam覺 ele al覺nd覺覺nda sanayi sekt繹r羹ne yap覺lan her bir dolar yat覺r覺m覺n bolluk d繹nemlerinde 27 sent, k繹t羹 d繹nemde ise 16 sent k璽r getirdii g繹r羹l羹yordu.
Bu rakamlar覺n hi癟biri kesin deildir. Ancak yap覺lan kar覺lat覺rmalar覺n bize g繹sterdii udur ki, sanayi k璽rlar覺 60l覺 y覺llar覺n sonlar覺na yak覺n bir zamandan itibaren d羹nya genelinde d羹meye balam覺t覺r.
Elbette, zengin sanayi 羹lkelerinde bile k璽rlar覺n tamam覺 fabrikalar, 癟elik haddehaneleri, tekstil imalathaneleri, inaat ve benzeri imalat sekt繹r羹nden kaynaklanm覺yordu. Bu 羹lkelerde al覺veri maazalar覺, restoranlar, medya, iletiim, ofis temizlii ve 癟ocuk bak覺m覺 gibi say覺s覺z alanda faaliyet g繹steren 繹zel hizmet firmalar覺nda 癟al覺anlar覺n say覺s覺 daha fazlayd覺 ve bu firmalar覺n k璽rlar覺 da sanayi sekt繹r羹ndeki kadar sert olmasa da s羹rekli d羹me eilimindeydi. Her h璽l羹k璽rda, hizmet sekt繹r羹ndeki k璽r oranlar覺 sanayi, sekt繹r羹ne nazaran hep d羹羹k olagelmitir. Bu d繹nem sonunda bu sekt繹rlerin k璽r oranlar覺 daha da azald覺. Ancak sanayi sekt繹r羹 ekonominin o denli 繹nemli bir bileeni idi ki burada meydana gelen d羹羹ler sermaye s覺n覺f覺n覺 tek ba覺na yaralamaya yeterli 繹l癟羹deydi.

Azalan K璽rlar覺n Etkisi

K璽rlarda meydana gelen bu d羹羹羹n etkilerini anlayabilmek i癟in tekrar geriye d繹n羹p k璽rlar覺n neden mesele olduuna bakmam覺z gerekiyor. K璽rlar d羹t羹羹nde irketler yat覺r覺m yapmakta g羹癟l羹k 癟eker ve rekabet g羹c羹n羹 yitirir. Bu d繹nemde k璽rlar覺n azalma eilimine girmesiyle rekabet birdenbire 癟ok iddetli bir hal alm覺t覺r.
1945 ile 1970 aras覺nda d羹nya ekonomisi sorunsuz bir b羹y羹me i癟indeyken, uzun d繹nemde yaanacaklar 癟ok uzun bir s羹re ertelenebilmitir. Chrysler覺n otomobil 羹retiminde kulland覺覺 makineler giderek eskiyordu ve yeni piyasaya s羹rd羹羹 modellerin piyasadaki rekabet g羹c羹 yeterli deildi. Ayn覺 ekilde Ford da Honda veya Volswagen kadar iyi deildi. Ama bu urumdan kimsenin bir rahats覺zl覺覺 yoktu ve bu y羹zden Chrysler a覺r aksak da olsa iine devam edebilirdi.
Derken k璽r oranlar覺 aniden d羹meye balad覺. irketler ve bankalar覺n bu d羹羹e tepkisi sanayi yat覺r覺mlar覺n覺 azaltmak oldu. G7 羹lkelerinin tamam覺 ele al覺nd覺覺nda, sabit sermayeye yap覺lan yat覺r覺m 1960 ile 1973 y覺llar覺 aras覺ndaki d繹nemde y覺ll覺k ortalama y羹zde 5,5 oran覺nda art覺 g繹steriyordu. 1979 ile 1989 aras覺ndaki d繹nemde bu oran neredeyse yar覺 yar覺ya azalarak y覺ll覺k y羹zde 3,25 civar覺na geriledi. 襤malat sekt繹r羹ndeki toplam 羹retimin art覺 h覺z覺 ayn覺 d繹nemde y羹zde 6,4ten y羹zde 2,1e d羹t羹 ki, bu da art覺 h覺z覺n覺n 羹癟te iki oran覺nda azald覺覺 anlam覺na geliyordu.
Elbette, gerek yat覺r覺m ve gerekse 羹retim halen b羹y羹meye devam ediyordu; ama eski g羹zel g羹nlere k覺yasla 癟ok daha yava. irketler bu arada yeni makinelere yat覺r覺m yapmaya devam ediyorlard覺. 羹nk羹 yeni makineler daha az i癟iyle daha fazla 羹retim yapmaya imkan veriyorlard覺. yle ki, bolluk y覺llar覺nda bile, yat覺r覺mlardaki art覺 oran覺 y覺ll覺k y羹zde 5,5 seviyelerindeyken, sanayi sekt繹r羹nde istihdam edilen i癟i say覺s覺 y覺lda ancak y羹zde 1 civar覺nda art覺yordu. 1980lerde yat覺r覺mlar覺n azalmaya balamas覺yla birlikte G7 羹lkelerinde sanayi sekt繹r羹nde istihdam edilen i癟ilerin say覺s覺 her y覺l y羹zde 1 oran覺nda azalmaya balad覺.
Bu nokta 癟ok 繹nemlidir. Birleik Devletlerde iler k繹t羹ye gitmeye balad覺覺nda pek 癟ok insan bunun nedeninin sanayi sekt繹r羹ndeki istihdam覺n baka 羹lkelere kaymas覺 olduunu s繹yl羹yordu. Bu ise ger癟ein yaln覺zca bir par癟as覺yd覺. Esas ger癟ek ise art覺k Birleik Devletlerde 癟ok daha az say覺daki i癟inin 癟ok daha fazla 羹retim yapabiliyor olduuydu.
襤malat sekt繹r羹ndeki istihdam olanaklar覺n覺n azalmaya balamas覺 t羹m ekonomiyi olumsuz etkiledi. 襤lerini kaybeden i癟iler yine baka i癟iler taraf覺ndan 羹retilen 羹r羹n ve hizmetleri sat覺n alamamaya balad覺. irketler b羹y羹k ihtimalle satamayacaklar覺 mallar覺 羹retmek i癟in yeni fabrikalar a癟maktan ka癟覺n覺r oldu. 1960 ile 1973 y覺llar覺 aras覺nda G7 羹lkelerindeki isizlik oran覺 yakla覺k y羹zde 3 seviyelerindeydi. 1980lere gelindiinde bu oran y羹zde 6ya 癟覺kt覺 ve 1990l覺 y覺llar boyunca bu seviyede kald覺. Mal ve hizmet 羹retiminden kaynaklanan gayri safi milli h璽s覺la 1960l覺 y覺llar boyunca ABDde her y覺l ortalama %4,6 oran覺nda artarken bu oran 80li y覺llarda yaln覺zca 2,9 seviyesindeydi. G7 羹lkeleri genelinde s繹z konusu art覺 oranlar覺 1960l覺 y覺llarda %5, 80li y覺llarda ise yaln覺zca %3 civar覺ndayd覺.
Bir baka deyile, d羹nya ekonomisi h璽l璽 b羹y羹yordu; ama eskisinden 癟ok daha yava bir h覺zla. irketler h璽l璽 k璽r ediyordu; ama eskisinden daha az. 襤癟iler ilerini kaybediyor, rekabet her ge癟en g羹n daha fazla can yak覺yordu.
stelik yeni bir sorun daha vard覺; durgunluk. Kapitalist 羹lkelerde en az 150 y覺ld覺r s羹regelen bir i d繹ng羹s羹 vard覺. Her be ila sekiz y覺l aras覺nda bir canlanma yaan覺r, bu canlanma s覺ras覺nda ekonomi b羹y羹k bir h覺zla b羹y羹rd羹. Ard覺ndan, ekonomik b羹y羹me h覺z kestiinde veya durduunda bir veya iki y覺ll覺k bir durgunluk d繹nemine girilirdi. Bu d繹ng羹 1945ten sonraki bolluk d繹neminde de devam etti. Ancak ekonomi genel anlamda 癟ok iyi ilediinden canlanma y覺llar覺 癟ok iyi olurken durgunluk d繹nemleri o kadar da k繹t羹 yaanmam覺t覺. rnei 1958 ABDde durgunluu yaand覺覺 bir y覺ld覺. Ama 1958 y覺l覺n覺 癟ok az kii hat覺rlar; 癟羹nk羹 o kadar da iddetli deildi.
K璽rlar bir kez d羹t羹羹nde k繹t羹 zamanlardaki iyi y覺llar iyi d繹nemlerdeki k繹t羹 y覺llardan daha k繹t羹 yaan覺yordu. 襤sizlik canlanma y覺llar覺nda 1958 y覺l覺ndakinden bile daha y羹ksekti. Durgunluk y覺llar覺 ger癟ekten b羹y羹k bir sorun oluyordu.
Hem ABDde hem de d羹nyan覺n geri kalan pek 癟ok 羹lkesinde 1973, 1979, 1989 ve 2001 y覺llar覺nda balayan durgunluk d繹nemleri yaand覺. Bu durgunluklar kitlesel i kay覺plar覺n覺 beraberinde getirdi. Bir癟ok k羹癟羹k iletme iflas ederken baz覺 b羹y羹k irketler bile dayanamay覺p piyasadan silindi. T羹m ortalamalar farkl覺 irketler aras覺ndaki say覺s覺z deiiklii gizler. 襤kinci D羹nya Sava覺ndan sonraki 25 y覺l i癟inde, yani dolar ba覺na k璽r覺n 25 sent olduu d繹nemde baz覺 irketler bu ortalaman覺n 羹zerinde k璽r ederken, baka baz覺lar覺 da daha d羹羹k k璽r oranlar覺na raz覺 olmak zorunda kal覺yordu. Ancak rekabet g羹c羹 en d羹羹k seviyede olan irketler bile bir miktar k璽r elde edebiliyordu. Daha sonra, ortalama k璽r oran覺n覺n 13 sente d羹t羹羹 d繹nemde baz覺 irketler 癟ok d羹羹k k璽r ederken baz覺lar覺 da s羹rekli para kaybediyordu.
Chrysler覺n durumu bolluk y覺llar覺nda fena say覺lmazd覺. Ama imdi durgunluk d繹nemine girilmiti ve Chrysler gibi zay覺f irketler iflas tehlikesiyle kar覺 kar覺yayd覺. Rekabet birden bire her irket i癟in 癟ok daha can yak覺c覺 bir hal alm覺t覺. Vuran her durgunluk dalgas覺nda bu rekabet birdenbire iddetlenip bir癟ok irketi ciddi s覺k覺nt覺 i癟ine sokuyordu.
zellikle uluslar aras覺 rekabet 癟ok daha ac覺mas覺zd覺. Alman ve Japon firmalar覺 yeni yat覺r覺mlara Amerikan firmalar覺ndan daha fazla kaynak ay覺r覺yor ve 癟ok daha iyi 羹r羹nleri daha ucuza mal ediyorlard覺. B繹ylece, Amerikan firmalar覺 otomobil, 癟elik ve ayakkab覺 gibi sanayi 羹r羹nlerini daha az ihra癟 edebiliyor; 癟羹nk羹 baka 羹lkelerdeki insanlar bu 羹r羹nleri art覺k daha az tercih ediyordu.
Amerika ithalat覺n覺 art覺rmaya balam覺t覺 癟羹nk羹 art覺k Amerikal覺lar da daha iyi ve ucuz otomobil ve ayakkab覺 almak istiyordu.
1980ler ve 90larda g羹癟 dengesi yeniden kaymaya urad覺. Birleik Devletlerin ileri iyiye giderken Japonyan覺n durumu k繹t羹lemeye balad覺. Ama uluslar aras覺 rekabet h璽l璽 癟ok ac覺mas覺zd覺 ve bunun sonu癟lar覺 baz覺 羹lkeler a癟覺s覺ndan ger癟ekten mahvediciydi. 1960l覺 y覺llarda s覺radan Afrikal覺lar Hindistandaki insanlardan daha zengindi. 70li y覺llardan balayarak irketler Afrikaya yapt覺klar覺 yat覺r覺mlar覺n b羹y羹k k覺sm覺n覺 kesmeye balad覺. 2000 y覺l覺na gelindiinde s覺radan Afrikal覺lar Hintlilerden 癟ok daha fakir hale gelmilerdi bile.
Uluslar aras覺 rekabet sanayi sekt繹r羹nde 繹zellikle b羹y羹k 繹nem ta覺maktad覺r. 襤nsanlar d羹nyan覺n neresinde olursa olsun gelirlerinin 繹nemli bir k覺sm覺n覺 belli baz覺 hizmetleri sat覺n almak i癟in harcar; hamburger, temizlik hizmeti, ula覺m, elence ve benzeri gibi. Ancak 羹lkeler aras覺ndaki ana ticaret kalemini sanayi 羹r羹nleri oluturur. Eer Ford 羹rettii otomobillere 癟ok y羹ksek fiyat koyacak olursa Volkswagen veya Hondan覺n rekabeti Fordu ezip ge癟ecektir. Bu y羹zden Ford, Volkswagen ve Honda fiyatlar覺n覺 s羹rekli olarak belli bir seviyenin alt覺nda tutmak zorunda kal覺yordu. Bu durum her 羹癟 sanayi 羹reticisi firman覺n k璽rlar覺n覺n d羹mesine yol a癟覺yordu.
Uluslar aras覺 ticaret b羹y羹k 繹l癟羹de sanayi 羹r羹nleri ticaretine dayand覺覺ndan t羹m bir ulusal ekonominin rekabet g羹c羹 o 羹lkenin sanayi sekt繹r羹n羹n g羹c羹ne bal覺yd覺. Otomobil sat覺lar覺n覺 dert eden tek firma Ford deildi. Pizza Hut, McDonalds ve Citibank da Fordun otomobil sat覺lar覺 hakk覺nda endie ediyordu.
1973 y覺l覺nda ilk ciddi durgunluk geldiinde irket ve h羹k羹met y繹neticileri bu konuda ne yap覺lmas覺 gerektii konusunda net bir fikre sahip deildi. Bu y羹zden 1970li y覺llar tart覺mayla ge癟ti. 1979 y覺l覺nda bir sonraki durgunluk gelip 癟att覺覺nda art覺k sorunun nereden kaynakland覺覺n覺 biliyorlard覺. Bir eyler yap覺lmal覺yd覺.

K璽rlar覺n Kayna覺

irket ve h羹k羹met y繹neticilerinin ilk sorunu k璽rlar覺n neden d羹t羹羹 hakk覺nda bir fikir sahibi olmamalar覺yd覺. Bug羹ne kadar da bir a癟覺klama yapabilmi deildirler. Ama radikal iktisat癟覺lar覺n bu konuda bir a癟覺klamas覺 vard覺r. Chris Harman s覺na簾 k璽r oran覺n覺n uzun d繹nemde d羹me eiliminde olduunu savunurken Marx覺 izlemektedir. Amerikan asker簾 harcamalar覺 uzun s羹ren canl覺l覺k d繹neminde bu d羹羹羹 geciktirmitir geciktirmesine; ama bu harcamalar bu ka癟覺n覺lmaz d羹羹羹 sonsuza kadar erteleyememitir. Robert Brenner k璽rlardaki d羹menin Almanya ve Japonyan覺n rekabete dahil olmas覺ndan kaynakland覺覺n覺 ileri s羹rmektedir. David Harveye g繹reyse buradaki belirleyici etmen, sanayinin k羹resel 繹l癟ekte insanlar覺n sat覺n alabileceinden daha fazla 羹retmeye balamas覺d覺r.
Bu a癟覺klamalar覺n her biri doruluk pay覺na sahiptir. Bu tezleri 繹nemlidir ve bunlara ilerde tekrar deineceim. Buradaki 繹nemli nokta bu a癟覺klamalar覺n hepsinin t羹m bir kapitalist sisteme i癟kin olan yap覺sal sorunlara deiniyor olmalar覺d覺r. 1980 y覺l覺nda ana ak覺m iktisat癟覺lar ve irket y繹neticileri sorunun esas kayna覺n覺 g繹remiyordu. Bunu yapmak i癟in t羹m bir sistemi sorgulamalar覺 gerekiyordu. Ama onlar覺n yapabilecei tek ey semptomlar覺 gidermeye 癟al覺makt覺.
襤lk olarak i癟ileri ezmeleri gerekiyordu 癟羹nk羹 k璽rlar覺n kayna覺 i癟ilerdi. Bu 癟ok 繹nemli bir noktad覺r. Br羹t k璽r irketinin sat覺 has覺lat覺yla sabit sermaye, malzeme ve 羹cretlere yapt覺覺 toplam yat覺r覺m aras覺ndaki farkt覺r. Bir irketin br羹t k璽r覺 daha sonra vergiler, hissedarlar, kiralar, banka faizleri ve yat覺r覺m i癟in ayr覺lan mebla aras覺nda b繹l羹t羹r羹l羹r.
Y羹zeysel bak覺ld覺覺nda, bu br羹t k璽r sanki irketin ak覺ll覺ca hareket etmesi, ucuza sat覺n almas覺 ve olabildiince y羹ksek fiyata sat覺 yapmas覺yla elde ediliyormu gibi g繹r羹l羹r. Oysa k璽r覺n esas kayna覺 iin her aamas覺nda i癟ilerdir. 襤spanya piyasas覺nda sat覺lan muzlar覺 ele alal覺m. S繹z gelimi Panamada faaliyet g繹steren plantasyonu muzu yetitirmek, hasat etmek ve paketlemek i癟in i癟i 癟al覺t覺r覺r. Plantasyonun sahibi satt覺覺 muzlar kar覺l覺覺nda muz irketinden para al覺r, bu paradan i癟ilerin pay覺n覺 繹der ve geri kalan覺 al覺koyar. Muz irketi bu muzlar覺 Avrupaya nakletmek i癟in liman i癟ilerine ve gemicilere ihtiya癟 duyar. irket muzlar覺 satar, ald覺覺 paran覺n bir k覺sm覺n覺 i癟ilerine 繹der ve kalan覺n覺 al覺koyar. S羹permarket zinciri bu muzu 襤spanyadaki limanda sat覺n al覺r, 繹nce bir depoya ve oradan da maazalar覺na ta覺r, bunun i癟in de kamyon of繹rlerine 繹deme yapar. Muzu paketlemek, maazay覺 temiz tutmak, m羹terilerden kasada tahsilat yapmak i癟in 癟al覺an i癟iler vard覺r. S羹permarket muzu satar, kamyonculara ve maaza 癟al覺anlar覺na gereken 繹demeyi yaparak kalan miktar覺 al覺koyar.
S羹permarket zincirinin kendine ait kamyonlar覺 da vard覺r. Bu kamyonlar fabrika i癟ilerinin ve ofis 癟al覺anlar覺n覺n istihdam edildii bir fabrikadan sat覺n al覺n覺r. Bu irket de kamyonlar覺 satmakta, i癟ilerine 繹deme yapmakta ve kalan miktar覺 kendisine al覺koymaktad覺r.
Kamyonlar覺 羹reten irket kamyon 羹retiminde kullanmak 羹zere bir demir-癟elik fabrikas覺ndan 癟elik sat覺n almaktad覺r. Ve bu demir-癟elik fabrikas覺 da 羹retim yapmak i癟in i癟i 癟al覺t覺rmakta, satt覺覺 癟elik kar覺l覺覺nda ald覺覺 paran覺n bir k覺sm覺n覺 i癟ilerine 繹demekte, geri kalan覺n覺 ise kendinde tutmaktad覺r. Bu demir-癟elik fabrikas覺 ayr覺ca hammadde olarak kullanmak 羹zere herhangi bir madenden demir cevheri sat覺n almaktad覺r. Bu madencilik irketi de aynen dierleri gibi, madeni 癟覺karmak ve satmak i癟in maden i癟ileri, m羹hendisler ve muhasebeciler istihdam etmekte, sat覺 gelirinin bir k覺sm覺n覺 bu 癟al覺anlara 繹demekte ve geri kalan覺 kendisi al覺koymaktad覺r.
S羹permarket zincirinin maazalar覺 da vard覺r. Bu maazalar覺n tasar覺m覺 i癟in bir mimarl覺k firmas覺na para 繹denmektedir. Bu mimarl覺k firmas覺 da s羹permarket zincirinden ald覺覺 paran覺n bir k覺sm覺n覺 mimarlar覺na, ofis 癟al覺anlar覺na, 癟ayc覺s覺na 繹demekte ve geri kalan miktar覺 al覺koymaktad覺r.
S羹permarket zinciri maazay覺 ina ettirmek i癟in ina firmalar覺na 繹deme yapmaktad覺r. Bu firmalar da paran覺n bir k覺sm覺n覺 i癟ilerine 繹derken kalan覺n覺 kendilerine al覺rlar. 襤naat firmalar覺 ayr覺ca kereste t羹ccar覺ndan kereste sat覺n almakta, bu kereste t羹ccar覺 inaat firmalar覺ndan ald覺覺 paran覺n bir k覺sm覺n覺 i癟ilerine 繹derken kalan覺n覺 kendine ay覺rmaktad覺r.
Ve s羹re癟 b繹ylece t羹m ekonomide ayn覺 ekilde ilemeye devam eder.
Tek tek firmalar覺n muhasebe kalemlerine bakt覺覺m覺zda i癟ilere 繹denen 羹cretin ana maliyet unsuru olarak g繹r羹lmediini fark edersiniz. Ama t羹m firmalar覺n maliyet unsurlar覺na topluca bakt覺覺n覺zda g繹receiniz ey bu firmalar覺n t羹m羹n羹n br羹t k璽r覺n覺n i癟ilere 繹denmeyen 羹cretlerden meydana geldiidir.
irketler ayakta kalmak i癟in rekabet etmek zorundad覺r. Rekabet etmek i癟in yat覺r覺m yapmak ve yat覺r覺m yapmak i癟in de k璽r etmek zorundad覺rlar. K璽r etmek isteyen bir irketin yapmas覺 gereken ey ise i癟isini s繹m羹rmektir. irketler bunu baarmak i癟in bir yandan 羹cretleri k覺sarken dier taraftan i癟ilerini daha 癟ok 癟al覺t覺r覺rlar. G羹nl羹k 癟al覺ma yaam覺m覺zda her g羹n kar覺lat覺覺m覺z y繹netim bask覺s覺n覺n nedeni budur. 襤 yerine 6 dakika ge癟 gittiinizde amirinizin y羹z羹n羹ze o ekilde bakmas覺n覺n nedeni budur. irketin sal覺k ve g羹venlik harcamalar覺 konusunda sizi kand覺rmaya 癟al覺mas覺n覺n, iler aceleye geldiinde bedavadan 1 saat fazla mesaiye kalman覺z覺 istemelerinin, 癟ay molas覺n覺 k覺saltmak istemelerinin nedeni budur. irketin 羹zerinde rekabet bask覺s覺 vard覺r, yat覺r覺m yapmak zorundad覺r ve bunun i癟in de sizin 羹rettiiniz k璽ra ihtiyac覺 vard覺r.
irketler k璽rlardaki d羹me nedeniyle daha s覺k覺 rekabet etmeye zorland覺klar覺nda bu bask覺 artm覺t覺r. Artan bask覺 nedeniyle irketler 羹cretleri indirebildikleri yere kadar indirdiler. Bunu yapmak politik olarak m羹mk羹n olmad覺覺nda 羹cretleri belli bir seviyede tutmaya 癟al覺t覺lar. Bunu yapmak i癟inse iki eye ihtiya癟 duyuyorlard覺. Birincisi, makul d羹zeyde bir isizlik oran覺yla i癟ilerde isiz kalma korkusu uyand覺rmakt覺. Bu korku yarat覺l覺rsa sendikas覺z i癟iler kendilerine 繹nerilen 羹crete mecburen raz覺 olacaklar, sendikal覺 i癟ilerinse direnme g羹c羹 azalacakt覺. 襤kinci olarak, iverenler sendikalar覺 zay覺flatmak zorundayd覺. Eer m羹mk羹nse sendikalar覺 da覺tacaklard覺. M羹mk羹n deilse irketler veya h羹k羹met b羹y羹k bir grev k覺k覺rtacak, ard覺ndan irketin yan覺nda yer alarak grevcileri yenilgiye uratacak ve bu hamleyle sendikal hareketin geri kalan k覺sm覺n覺n yola girmesini salayacakt覺.
襤verenler bunun yan覺nda 癟ok zor koullar alt覺nda 癟al覺t覺rarak daha fazla i癟iden kurtulabileceklerdi. Ayn覺 ekilde bunun i癟in de sendikalar覺n zay覺flamas覺 ve i癟ilerin g繹z羹n羹n korkutulmas覺 gerekiyordu. Sal覺k ve g羹venlikle ilgili h羹k羹met d羹zenlemelerinden ve kontrollerinden kurtulmak da ie yarayacak bir unsurdu. Ayn覺 ey 癟evreye ilikin d羹zenlemeler i癟in de ge癟erliydi. 襤verenler ayr覺ca i癟iler i癟in yapt覺klar覺 sal覺k ve dier sigorta gibi her t羹r dorudan 繹demeyi de kesmek istiyorlard覺.
Nihayet, irketler daha az vergi 繹demek istiyordu. irketlerin bak覺 a癟覺s覺ndan deerlendirildiinde, neredeyse her 癟eit vergi k璽rlar覺n覺n zorlanmas覺 anlam覺na geliyordu.
irket k璽rlar覺 羹zerindeki dorudan vergiler hi癟 羹phesiz k璽rlar覺n azalmas覺na yol a癟覺yordu. Servetten al覺nan vergiler i癟in de ayn覺 ey ge癟erliydi. Eer sermaye sahibi temett羹 gelirleri 羹zerinden daha az vergi 繹d羹yor olsayd覺 irketler daha az temett羹 da覺tarak sahiplerinin durumdan honut kalmas覺n覺 salayabileceklerdi. irketler ayr覺ca i癟ilerinin sosyal g羹venlik vergileri i癟in 繹dedii miktarlar覺 da kar覺lamak zorundayd覺lar ve bu da k璽rlar覺 yutan baka bir etkendi. Ayn覺 ey i癟ilerin 繹dedii vergiler i癟in de ge癟erliydi. Eer irket i癟ilerin 繹dedii vergiden de kesinti yapma imkan覺na sahip olursa i癟ilerin harcanabilir geliri artacak ve b繹ylece irket i癟ilerine daha az 羹cret verebilecekti.
T羹m bu vergileri ortadan kald覺rmak i癟in h羹k羹met harcamalar覺n覺n azalmas覺 gerekiyordu. Amerika dahil olmak 羹zere sanayilemi pek 癟ok 羹lkede bu vergiler esas olarak i癟ilerin ihtiya癟 duyduu eyler i癟in harcan覺yordu: sal覺k, eitim, emekli maalar覺, konut ve refah. Bu nedenle firmalar sosyal harcamalar覺n azalt覺lmas覺n覺 istiyorlard覺.
Bir baka strateji k璽r elde etmek i癟in yeni yollar bulmakt覺. Bunun yollar覺ndan biri 繹zelletirmeydi. Pek 癟ok 羹lkede demir yollar覺, hava yollar覺, otob羹s, elektrik, doalgaz, su, telefon, posta hizmeti ve televizyon istasyonlar覺 gibi hizmetlerin tamam覺 devlete ait irketlerin sorumluluundayd覺. Baz覺 羹lkelerde devlet ayr覺ca petrol irketleri, emir-癟elik fabrikalar, u癟ak ve otomobil fabrikalar覺 ile maden irketlerine de sahipti. Bu firmalar覺n t羹m羹 h羹k羹mete para kazand覺r覺yordu ama eer bunlar ucuz fiyata 繹zel giriime sat覺labilirse milli gelirin 繹zel sekt繹r k璽rlar覺na akan k覺sm覺 y羹kseltilebilirdi.
Bir癟ok 羹lkede s繹zgelimi demiryollar覺 gibi kamulat覺r覺lm覺 olan baz覺 irketler zarar ediyordu. Bu firmalar devlet s羹bvansiyonlar覺yla elden 癟覺kar覺ld覺lar. Vergi m羹kellefleri 繹zel irketleri s羹bvanse ediyordu.
Daha sonra s覺ra sosyal hizmetler, okullar ve hastaneler gibi derhal 繹zelletirilmesi siyaseten imkans覺z kurumlara geldi. irketler bu konuda k覺sm簾 繹zelletirme yap覺lmas覺n覺 istiyorlard覺. Hizmetler esas olarak kamuda kalmaya devam etti. Ancak bu hizmetlerin bir癟ok par癟as覺 繹rnein bir hastanenin ya da okulun iletilmesi ya da devlet binalar覺n覺n temizlik ilerinin yap覺lmas覺 gibi k覺s覺mlar覺 繹zel irketlere devredildi. Yine, kamu harcamalar覺 繹zel k璽rlar覺n art覺r覺lmas覺na yar覺yordu.
1975ten bug羹ne irketler ve h羹k羹metler t羹m d羹nya genelinde 羹cretleri azaltmay覺, kamu harcamalar覺n覺 durdurmay覺 ve 繹zelletirmeyi hedefleyen politikalar izlemeye balad覺. Bu yaln覺zca Birleik Devletlerle s覺n覺rl覺 bir eilim olmakla kalmad覺, t羹m d羹nyay覺 etkisi alt覺na ald覺. Bu eilim zengin ve g羹癟l羹 s覺n覺f覺n her 羹lkede k璽rlar覺n azalmas覺na verdii tepkiydi.
Ama bu Amerikan irketlerinin k羹resel pastadan daha b羹y羹k pay almak i癟in ald覺klar覺 sergiledikleri ve giderek artan 癟abalar覺yla el ele ilerleyen bir s羹re癟ti. Bu s羹rece k羹reselleme ad覺 veriliyordu. Amerikan irket politikal覺n覺n en 繹nemli ara癟lar覺 ise Amerikan h羹k羹meti, IMF, D羹nya Bankas覺, Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlamas覺 (NAFTA) ve D羹nya Ticaret rg羹t羹 (DT) idi. Bu kurulular覺n t羹m羹 ABD d覺覺ndaki h羹k羹metleri sosyal harcamalar覺 k覺smaya tevik ediyordu. Bunlar ayr覺ca g羹mr羹k duvarlar覺n覺 zay覺flatmay覺 da hedefliyorlard覺 ki ABD b繹ylece daha fazla ihracat yapabilsin. Yabanc覺 yat覺r覺mlara izin veren ve bunlar覺 koruyan anlamalar覺 dayat覺yorlard覺 ki Amerikan irketleri baka 羹lke pazarlar覺n覺 ele ge癟irebilsin.
K羹reselleme kelimesi art覺k bir yandan i癟ileri ve sosyal hizmetleri cendere alt覺na almak i癟in kullan覺lan y繹ntemleri ve bir yandan da Amerikan irketlerinin uluslar aras覺 rakiplerini alt etmek i癟in bavurduu y繹ntemleri tan覺mlamak i癟in kullan覺l覺r oldu.

Bitmeyen Bask覺

zetlemek gerekirse, zengin ve g羹癟l羹 s覺n覺f覺n 1970lerden balayarak d羹nyan覺n hemen her 羹lkesinde uygulamaya koyduu strateji isizlii art覺rmak, vergileri d羹羹rmek, sosyal harcamalar覺 k覺smak ve k羹resellemekti.
Ama bu o kadar da kolay deildi. Bu politikalar d羹nyay覺 癟ok daha eitsiz bir yer haline getiriyordu. T羹m bu politikalar覺n 癟ounlukla demokrasi s覺n覺rlar覺 i癟inde, yani insanlar覺n kolayl覺kla 繹rg羹tlenip m羹cadeleye girebilecei bir ortamda uygulamaya sokulmas覺 zorunluydu. Bu y羹zden irketler ve h羹k羹metler kar覺lar覺ndaki direnii, bu direniin nereden geldiine bakmaks覺z覺n k覺rmak zorundayd覺lar; grevciler, k羹rtaj hakk覺 i癟in y羹r羹yen kad覺nlar veya birbirini 繹p羹p duran ecinsel adamlar. Direniin kazanaca覺 d羹羹ncesi ortadan kald覺r覺lmal覺yd覺. Eitsizliin k繹t羹 bir ey olduu ve toplumun insanlar覺n gereksinimlerini kar覺layabilecei eklindeki yayg覺n inan覺 da yok edilmeliydi. B繹ylece, i癟ilerin daha fazla k璽r elde etmek uruna bask覺 alt覺na al覺nmas覺, sa siyasal d羹羹ncelerin d羹nya genelinde yayg覺nlamas覺 yolunda bir ilerlemeydi.
Elitler hi癟bir zaman zaferlerini ilan edemediler; 癟羹nk羹 uygulad覺klar覺 ekonomik bask覺lar sorunlar覺n覺 癟繹zmeye yetmemiti. Sanayi k璽rlar覺 Birleik Devletlerde 1990l覺 bir nebze y羹kselmiti ger癟i; ama rakamlar g羹venilir deildi. 1990l覺 y覺llarda Amerikan irketleri hisse fiyatlar覺n覺n y羹kselmesi i癟in k璽r rakamlar覺n覺n iyi g繹r羹nmesini istiyorlard覺. Bu y羹zden, a癟覺k癟a yalan s繹yleyerek, rapor edilen k璽r rakamlar覺n覺 y羹ksek g繹stermek i癟in muhasebe sistemlerinde deiiklie gitmeye balam覺lard覺. Bu y羹zden a癟覺klanan rakamlar g羹venirliliini kaybetmiti. Yap覺lan en iyimser tahminlere g繹re Amerikan irketleri kaybetmi olduklar覺 s覺na簾 k璽rlar覺n yar覺s覺n覺 geri almay覺 baarm覺t覺. Ama bu ancak 1990lar覺n en iyi y覺llar覺ndaki k璽r rakamlar覺yla 1960l覺 y覺llar ortalamas覺n覺 kar覺lat覺rd覺覺m覺zda m羹mk羹n oluyordu. Her iki d繹nemdeki en iyi y覺llar覺 kar覺lat覺rd覺覺n覺zda k璽rlardaki geri d繹n羹 ancak d繹rtte bir oran覺ndayd覺. Emin olarak s繹yleyebileceimiz tek ey, ABDde sanayi sekt繹r羹n羹n geri kazand覺覺 k璽r oran覺n覺n d繹rtte bir ile yar覺m aras覺nda bir yerlerde olduudur. Sanayilemi d羹nyan覺n geri kalan 羹lkelerinde k璽rlarda herhangi bir geri kazan覺m s繹z konusu olmad覺. 1990lar boyunca Amerikan ekonomisi Avrupa ve Japonyan覺n sanayi ekonomileriyle her zamankinden daha 癟ok ticaret ilikisi i癟indeydi ve bu ekonomilere borcu daha da y羹kselmiti. K璽r oranlar覺n覺n tek ba覺na Birleik Devletlerde geri kazan覺lmas覺, bu eilim k羹resel anlamda genellemedik癟e uzun s羹re devam ettirilemezdi. Ekonomik bask覺 ve k羹reselleme politikalar覺 ABDdeki bu geri kazan覺m s羹recinin tam kalbinde yer ald覺覺ndan, Amerikan irketleri bu bask覺y覺 devam ettirmek zorunda olduklar覺n覺n fark覺ndayd覺lar.
Ama bu politikalar d羹nya sistemindeki temel sorunu 癟繹zemezdi. K羹rsel 繹l癟ekteki iverenler k羹癟羹k bir at繹lye sahibinin yaad覺覺 sorunun ayn覺s覺yla kar覺 kar覺yayd覺lar. Napolide faaliyet g繹steren ve elinde y覺k覺k d繹k羹k bir bina ile 20 tane diki makinesinden baka sermayesi olmayan bir iletmeci bile olsan覺z in ve Endonezyadaki b羹y羹k fabrikalarla rekabet i癟indesinizdir. Uzun d繹nemde rekabete devam etmenizin tek yolu ise b羹y羹k fabrikalar覺n yapt覺覺 yat覺r覺mlar覺n ayn覺s覺n覺 yapmakt覺r. Ama Napolideki k羹癟羹k iletmenin sahibi bu miktardaki paraya sahip deildir. Sahip olduu tek ey kendisi i癟in 癟al覺an 20 kad覺n i癟idir. O halde yapaca覺 tek ey bu kad覺nlar覺 elinden geldiince s繹m羹rmektir; onlara az 羹cret verir, uzun saatler boyunca 癟al覺t覺r覺r ve eer ikayet edecek olurlarsa onlar覺 羹lkelerine geri g繹ndermekle tehdit eder. Sermaye yat覺rmak yerine 癟al覺anlar覺n posas覺n覺 癟覺kar覺r. Bu onun durumunda olduk癟a anla覺l覺rd覺r; 癟羹nk羹 k羹癟羹k at繹lye sahibi bu yolla en az覺ndan bir s羹reliine k璽r elde eder. Ama uzun vadede bu onun derdine derman olamayacak ve en sonunda at繹lye kapanmak zorunda kalacakt覺r.
Bu durum, esas覺nda d羹nya 繹l癟einde bir sorundur. Daha 繹nce radikal iktisat癟覺lar覺n k璽rlardaki d羹羹le ilgili 羹癟 farkl覺 a癟覺klama getirdiklerinden bahsetmitim. Bu a癟覺klamalar覺n her biri sistemin yaln覺zca i癟iler 羹zerinden bask覺 kurarak alt覺ndan kalkamayaca覺 yap覺sal sorunlara iaret etmektedir.
Robert Brennerin 繹nc羹ll羹羹n羹 yapt覺覺 bir radikal iktisat ak覺m覺, sorunu uluslar aras覺 rekabetin bir sonucu olarak ele al覺r. Buna g繹re irketler ve h羹k羹metler s羹rekli olarak birbirleriyle rekabet halindedir. Bir iveren veya h羹k羹met kendi halk覺n覺 olabildiince s繹m羹r羹rken dierleri de ayn覺 eyi yapm覺t覺r. Bunun anlam覺 羹retilen mallar覺 sat覺n alma g羹c羹ne sahip olanlar覺n say覺s覺n覺n her ge癟en g羹n azald覺覺 ve b繹ylece piyasan覺n darald覺覺d覺r. Hi癟 kimse dibe doru ilerleyen bu yar覺ta baar覺l覺 olamam覺t覺r.
David Harvey ve Patrick Bonda g繹re temel sorun d羹nyada zaten gereinden 癟ok fazla sermaye, fabrika ve tersane olmas覺d覺r. B羹t羹n bu iletmeler mallar覺n覺 satamamaktad覺r. Yap覺lan her yeni yat覺r覺m artan 羹retimin sat覺lmas覺n覺 g羹癟letirmekten baka bir ie yaramamaktad覺r. Bu sorun hala devam etmektedir.
Chris Harman 3. radikal iktisat ak覺m覺n覺 temsil etmektedir. Harman, Marks覺n izinden giderek s覺na簾 kapitalizmin temel bir 癟elikiyle kar覺 kar覺ya bulunduu ileri s羹rer. End羹stri gelitik癟e daha fazla say覺da irket sabit sermaye yat覺r覺m覺 yapm覺t覺r. Buna kar覺l覺k, bu irketlerin k璽rlar覺 i癟ileriyle paylamad覺klar覺 k覺s覺mdan ileri gelmektedir. Eer sabit tesis bu firmalar覺n masraflar覺n覺n yaln覺zca k羹癟羹k bir par癟as覺n覺 meydana getiriyorsa bu durumda i癟ileriyle paylamak i癟in b羹y羹k bir pasta kal覺yordur. Aksine sabit tesis yat覺r覺mlar覺 firma harcamalar覺n覺n b羹y羹k bir k覺sm覺n覺 tekil ediyorsa i癟ilerle payla覺lacak pasta da k羹癟羹l羹yor demektir. Bu durum 羹cretler 羹zerinde aa覺 y繹nl羹 s羹rekli bir bask覺n覺n olumas覺na neden olur. Ama firma rekabet edebilmek i癟in hala yat覺r覺m yapma zorunluluuyla kar覺 kar覺yad覺r. Bu ise yaln覺zca k璽rlar覺n daha da azalmas覺na yol a癟ar. Uzun d繹nemde bu bask覺y覺 hafifletmek i癟in tek ba覺na i癟iler 羹zerindeki bask覺y覺 art覺rmak yeterli olmayacakt覺r.
Bu s羹re癟lerden hangisinin daha b羹y羹k 繹nem ta覺d覺覺 meselesinde Harmanla ayn覺 g繹r羹羹 payla覺yorum. Bununla birlikte burada esas 繹nemli nokta, yukar覺da g繹r羹lerini 繹zetlediim her 3 ak覺m覺n da h羹k羹metler ve irketler taraf覺ndan izlenen politikalar覺n temel soru 癟繹zmeye y繹nelmedii konusunda g繹r羹 birlii i癟erisinde olmalar覺d覺r. Bu iktisat癟覺lar ileri s羹rd羹kleri teorilerin ayr覺nt覺lar覺nda hakl覺 olsalar da olmasalar da k羹reselleme ve s繹m羹r羹n羹n s覺na簾 k璽rlar覺n覺n azalma eilimi meselesine 癟繹z羹m getiremedii ortadad覺r. stelik dier sekt繹rlerin k璽rlar覺nda da herhangi bir art覺 meydana gelmemitir.
D羹nyay覺 s繹m羹rmek g繹r羹ld羹羹 gibi, sorunu 癟繹zmedi. Kapitalistler halen daha k璽r oranlar覺n覺 nas覺l y羹kselteceklerini bilemiyorlar. Bu y羹zden 80ler ve 90larda d羹nyay覺 deitiren bas覺 yeni y羹zy覺l覺n s覺rt覺na bir kambur olarak devrildi.
Amerika ve d羹nyayla ilgili sorunun kayna覺nda bu s繹m羹r羹 ve sonu癟lar覺 yatmaktad覺r.

Spek羹lasyon ve Balonlar

eer k璽rlar d羹羹yorsa hisse senedi piyasalar覺ndaki canl覺l覺k nereden geliyor? cevap: hisse senedi piyasalar覺 canlan覺yor; 癟羹nk羹 k璽rlar d羹羹yor. K璽rlar d羹t羹羹nde irketler ve sermaye sahipleri sanayi sekt繹r羹ne yat覺r覺m yapmak istemezler. Bu durumda sanayiye yat覺r覺m yapmak yerine paralar覺n覺 borsaya ve mali spek羹lasyonlara yat覺r覺rlar.
Ama yat覺r覺m kelimesi burada kafa kar覺t覺rmaktad覺r. Bu sayfaya kadar yat覺r覺m kelimesini bir firman覺n sabit sermaye, malzeme ve 羹cretlere harcad覺覺 para anlam覺nda kulland覺m. Ama yat覺r覺m denildiinde 癟ou insan覺n akl覺na gelen hisse senedi sat覺n almakt覺r. imdi, eer bir irket kurma d羹羹ncesindeysem ve kurduum bu yeni irketten size hisse senedi sat覺覺 yap覺yorsam bu paray覺 yeni tesisler kurmak, malzeme sat覺n almak ve i癟i istihdam etmek i癟in kullanma niyetindeyimdir. Yani ald覺覺n覺z hisseler kar覺l覺覺nda bana verdiiniz para reel ekonomiye yat覺r覺m yapmak i癟in kullan覺lacakt覺r.
Hali haz覺rda kurulu bir irketin hisselerini sat覺n almak ise 癟ok daha farkl覺d覺r. Eer birisi size elindeki Ford hisselerini satarsa bu hisselerin sahibi olursunuz. Daha sonra elinizdeki bu hisseler nedeniyle Forddan d羹zenli temett羹 geliri al覺rs覺n覺z. Size hissesini satan kii bu sat覺 kar覺l覺覺nda para al覺r. Ama Ford herhangi bir ey almaz. Bir yat覺r覺m yapmaktas覺n覺zd覺r, evet. Ama bu yat覺r覺m覺n sonucunda Ford reel ekonomiye yat覺r覺m yapmas覺n覺 salayacak herhangi bir gelire kavumamaktad覺r.
Bunun ad覺 spek羹lasyondur. Buradaki fark, ofis binalar覺 ina etmek i癟in yat覺r覺m yapan irketle zaten var olan binalar覺 al覺p satan emlak firmas覺 aras覺ndaki farka benzer.
Ayn覺 ekilde, bir irket t羹m paras覺n覺 yeni fabrikalar kurmaya ve yeni makineler sat覺n almaya ay覺rabilecei gibi hali haz覺rda mevcut bir irketin sat覺n al覺nmas覺na da yat覺rabilir yine ayn覺 ekilde, yeni irketlere ger癟ek eyler sat覺n almaya yat覺r覺m yapmak 羹zere daha fazla para vermez.
Spek羹lasyonun baka t羹rleri de vard覺r; alt覺n, m羹cevher, 羹nl羹 ressamlar覺n tablolar覺, d繹viz opsiyonlar覺, gelecekteki tahmini fiyatlar 羹zerinden 癟elik, petrol, m覺s覺r veya domuz eti ticareti gibi. S覺na簾 k璽r oranlar覺 tatminkar olmad覺覺ndan her g羹n daha fazla para bu t羹r spek羹lasyonlara y繹nelmitir. T羹m bu spek羹lasyonlar da balon fiyatlar覺n oluumuna yol a癟ar.
Balon fiyatlar bir ekilde iler. Evler ve ofislerin fiyatlar覺 t覺rmand覺覺 i癟in insanlar m羹lk al覺r. Daha fazla insan m羹lk al覺m覺na y繹neldik癟e fiyatlar daha h覺zl覺 artar. Bu d繹ng羹 spek羹latif bir 癟覺lg覺nl覺覺 besler. Derken g羹n羹n birinde ak覺ll覺 para m羹lk羹n fiyat覺n覺n insanlar覺n asla 繹deyemeyecei kadar y羹kseldiini fark ederek d繹ng羹den 癟ekilir.
Ayn覺 覺lg覺nl覺k borsada da yaan覺r. 襤nsanlar deeri y羹kselen hisseye h羹cum ederler. Bir baka g羹n羹n birinde ak覺ll覺 para hisse fiyatlar覺n覺n irketlerin 繹deyebilecei temett羹 miktar覺ndan 癟ok daha y羹ksek seviyeye ulat覺覺n覺 g繹r羹r, elindeki hisseleri satarak d繹ng羹den 癟ekilir. Birka癟 saat veya birka癟 g羹n sonra balon patlar ve aptal para 羹zerindeki ceketi bile kaybeder.
Aptal para genellikle k羹癟羹k yat覺r覺mc覺d覺r. T羹m s羹re癟 d羹羹n羹ld羹羹nde hi癟 kimse ger癟ek 羹retime yap覺lan yat覺r覺mdan para kazanmam覺t覺r. Para yaln覺zca ortal覺kta dolanm覺 ve sahiplik yap覺s覺 yeniden d羹zenlenmitir. Bunca spek羹lasyon bir b羹t羹n olarak ekonominin azalan k璽rlar sorununu 癟繹zecek hi癟bir sorun yaratmam覺t覺r.
 

www.puhua.net www.darongshu.cn www.fullwa.com www.poptunnel.com